Soruşturma ve kovuşturma aşamalarında savunma hakkınızı koruyan, gözaltından istinaf ve temyize kadar süreci adım adım izleyen ceza hukuku desteği.
Bir soruşturmanın tarafı olmak çoğu zaman hiç beklenmedik bir anda başlar: bir telefon, ifadeye çağrı ya da sabah saatlerinde yapılan bir arama. Bu ilk saatlerde atılan adımlar, dosyanın ilerleyen bütün aşamalarını etkileyebilir. Ceza hukuku dosyalarında önceliğimiz, şüpheli veya sanık sıfatıyla karşılaştığınız sürecin ne anlama geldiğini size açıkça anlatmak ve kanunun tanıdığı hakları eksiksiz kullanmanızı sağlamaktır. Dosyanın her aşamasında neyin neden yapıldığını bilmek, belirsizliğin yarattığı kaygıyı da önemli ölçüde azaltır.
Ceza yargılaması yalnızca sanık için değil, suçtan zarar gören için de önemlidir. Mağdur veya şikâyetçi olarak şikâyet sürecinin takibi, davaya katılma talebi ve uzlaştırma görüşmeleri de bu alanın kapsamındadır. Hangi tarafta olursanız olun, dosyayı delil durumuna göre gerçekçi biçimde değerlendiriyor, olası sonuçları ve seçenekleri sizinle açıkça paylaşıyoruz. Böylece her karar aşamasında neyle karşı karşıya olduğunuzu bilerek ilerlersiniz. Uzlaştırmaya elverişli dosyalarda, sürecin taraflar arasında anlaşmayla sonuçlandırılması seçeneğini de ayrıca değerlendiriyoruz.
Soruşturma Aşamasında Haklarınız
Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlar ve Cumhuriyet savcısının iddianame düzenleyip düzenlemeyeceğine karar vermesiyle sona erer. Bu aşamada kişi şüpheli sıfatını taşır ve Ceza Muhakemesi Kanunu şüpheliye önemli güvenceler tanır. Bu aşamada toplanan deliller ileride kurulacak hükmün temelini oluşturduğu için, soruşturma en az kovuşturma kadar önemlidir.
- Müdafi ile görüşme hakkı: Şüpheli, soruşturmanın her aşamasında avukat yardımından yararlanabilir; avukatıyla görüşmesi gizlidir ve kısıtlanamaz.
- Susma hakkı: Kimse kendisi veya yakınları aleyhine beyanda bulunmaya zorlanamaz; susmak aleyhe delil sayılmaz.
- Yakınlara haber verilmesi: Yakalanan veya gözaltına alınan kişinin durumu gecikmeksizin bir yakınına bildirilir.
- Delil toplanmasını isteme: Şüpheli, lehine olan delillerin toplanmasını talep edebilir.
Gözaltı ve tutuklama
Gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın mahkemeye gönderilme için gerekli süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; toplu olarak işlenen suçlarda bu süre savcının yazılı emriyle uzatılabilir. Tutuklama ise ancak kuvvetli suç şüphesi ile kaçma veya delilleri karartma tehlikesi gibi bir tutuklama nedeninin birlikte bulunması halinde sulh ceza hâkimi tarafından kararlaştırılabilir. Tutuklama yerine adli kontrol tedbirlerinin yeterli olup olmadığı da her dosyada ayrıca tartışılmalıdır.
Tutuklama kararına karşı yedi gün içinde itiraz edilebilir; tutuklu kişi ayrıca her zaman tahliye talebinde bulunabilir. İfade öncesinde dosyanın ve suçlamanın içeriğini öğrenmek, hangi sorulara nasıl yaklaşılacağını avukatınızla birlikte değerlendirmek, ilerleyen kovuşturma aşamasında telafisi güç hataların önüne geçer. Kısıtlama kararı bulunan dosyalarda dahi ifade tutanakları ve bilirkişi raporları gibi belgelerin incelenmesi mümkündür.
Uzlaştırma ve etkin pişmanlık
Kanunda sayılan bazı suçlarda soruşturma, uzlaştırma girişimi yapılmadan sonuçlandırılamaz. Takibi şikâyete bağlı suçlar ile kasten yaralamanın bazı halleri, taksirle yaralama ve konut dokunulmazlığının ihlali gibi suçlar bu kapsamdadır. Uzlaştırmacı tarafları dinler; anlaşma sağlanır ve edim yerine getirilirse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Bazı suçlarda ise zararın giderilmesi gibi davranışlar etkin pişmanlık hükümleri kapsamında cezada indirim sonucunu doğurabilir. Bu seçeneklerin zamanında değerlendirilmesi dosyanın seyrini önemli ölçüde değiştirebilir.
Arama, elkoyma ve diğer koruma tedbirleri
Soruşturma sırasında konutta, işyerinde veya üzerinde arama yapılabilmesi ve eşyaya elkonulması kural olarak hâkim kararına, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise Cumhuriyet savcısının yazılı emrine bağlıdır. Hukuka aykırı biçimde yapılan arama ve elkoyma işlemlerine karşı sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir; bu yolla hukuka aykırı elde edilen delillerin yargılamada kullanılmasının önüne geçilmesi talep edilebilir. Telekomünikasyon yoluyla yapılan iletişimin denetlenmesi ve teknik takip gibi daha ağır tedbirler ise yalnızca kanunda sayılan katalog suçlarda ve daha sıkı şartlarla uygulanabilir.
Adli kontrolün türleri
Adli kontrol tek bir yükümlülükten ibaret değildir; yurt dışına çıkış yasağı, belirli günlerde karakola imza verme, konutu terk etmeme, belirlenen bir meslek veya sanatı yapmaktan yasaklanma ve kefalet gösterme gibi farklı tedbirler tek başına veya birlikte uygulanabilir. Hâkim, dosyanın ilerleyen aşamalarında tedbirin kaldırılmasını veya hafifletilmesini değerlendirebilir; bu nedenle adli kontrol altındaki kişinin düzenli aralıklarla kaldırma talebinde bulunması yararlı olabilir.
Kovuşturma, Duruşma ve Kanun Yolları
Savcılık yeterli şüphe oluştuğu kanaatine varırsa iddianame düzenler. İddianamenin mahkemece kabulüyle kovuşturma aşaması başlar ve şüpheli artık sanık olarak anılır. Bu aşamada duruşmalar yapılır, tanıklar dinlenir, bilirkişi raporları tartışılır ve sanığın savunması alınır. Sanığın duruşmalarda hazır bulunması kuraldır; bazı hallerde duruşmadan bağışık tutulması talep edilebilir.
Duruşma sürecinde yapılanlar
- İddianamenin ve dosyadaki delillerin ayrıntılı incelenmesi
- Savunma yaklaşımının ve sunulacak delillerin belirlenmesi
- Duruşmalarda tanık ve bilirkişilere soru yöneltilmesi, delillere itiraz
- Esas hakkındaki mütalaaya karşı yazılı veya sözlü savunma yapılması
Karar türleri ve sonrası
Yargılama sonunda beraat, mahkûmiyet, hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) veya düşme gibi kararlar verilebilir. İki yıl veya daha az hapis cezası ya da adli para cezasında, kanuni şartlar varsa HAGB kararı verilebilir; denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmezse dava düşer. Kısa süreli hapis cezaları belirli koşullarda adli para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilebilir, cezanın ertelenmesi de gündeme gelebilir.
Verilen karara karşı istinaf yoluna, kararın açıklanmasından veya tebliğinden itibaren iki hafta içinde başvurulabilir; bölge adliye mahkemesi kararlarına karşı da belirli şartlarda temyiz yolu açıktır. Mahkûmiyet kesinleştiğinde infaz süreci başlar. Cezanın yaklaşık ne kadarının kurumda geçirileceği konusunda ön fikir edinmek için infaz hesaplama aracımızı inceleyebilirsiniz. İnfaz rejimi suç türüne ve mevzuatta yapılan son değişikliklere göre farklılaşabildiği için kesin hesap, dosyanın ayrıca değerlendirilmesini gerektirir.
Suçtan zarar görenin hakları
Suçtan zarar gören kişi, kovuşturma aşamasında davaya katılan sıfatıyla dahil olabilir. Katılan; duruşmalarda hazır bulunma, delil sunma, tanıklara soru yöneltilmesini isteme ve karara karşı kanun yollarına başvurma haklarına sahiptir. Takibi şikâyete bağlı suçlarda şikâyet hakkı, fiilin ve failin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde kullanılmalıdır; bu süre geçtikten sonra yapılan şikâyet dikkate alınmaz. Suç nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zararların tazmini için ayrıca hukuk mahkemesinde dava açılabilir; ceza yargılamasında toplanan deliller bu davada da önemli bir dayanak oluşturur.
Ceza davalarında zamanaşımı
Devletin bir suçu kovuşturma yetkisi süresizdir; Türk Ceza Kanunu'nun 66. maddesi, suçun ağırlığına göre sekiz yıldan yirmi yıla kadar değişen dava zamanaşımı süreleri öngörür. Zamanaşımı, kural olarak suçun işlendiği tarihten itibaren işlemeye başlar; bazı hallerde kesilme veya durma sebepleriyle süre yeniden işlemeye başlayabilir ya da askıya alınabilir. Soruşturma dosyasının uzun süre sonuçlanmadığı durumlarda zamanaşımının ne zaman dolacağının hesaplanması, savunma stratejisinin önemli bir parçasıdır. Mahkûmiyet kararı kesinleştikten sonra cezanın infaz edilmemesi halinde ise ayrıca ceza zamanaşımı süreleri işlemeye başlar.
Adli sicil kaydı ve silinmesi
Kesinleşen mahkûmiyet kararları adli sicile işlenir ve bu kayıt birçok işte çalışma, ihale ve lisans başvurusunu etkileyebilir. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu uyarınca, cezanın veya güvenlik tedbirinin infazının tamamlanmasından belirli bir süre sonra, yeni bir mahkûmiyet alınmamışsa kayıt adli sicil arşivine aktarılır; arşiv kaydının silinmesi için de kanunda öngörülen sürelerin dolması ve bazı hallerde ayrıca mahkemeye başvurulması gerekir. Bu konudaki süreler suçun türüne göre değiştiğinden, güncel durumun dosya üzerinden kontrol edilmesi gerekir.
Sıkça Sorulan Sorular
Şüpheli ile sanık arasındaki fark nedir?
Şüpheli, soruşturma aşamasında hakkında suç şüphesi bulunan kişidir; bu aşama savcılık ve kolluk tarafından yürütülür. Savcılığın düzenlediği iddianame mahkemece kabul edildiği andan itibaren kovuşturma aşaması başlar ve aynı kişi artık sanık olarak adlandırılır. Bu ayrım yalnızca bir isim değişikliği değildir; delillerin toplanma biçimi, tutuklamaya karar veren merci ve kullanılabilecek hukuki yollar her aşamada farklılık gösterir. Hükmün kesinleşmesiyle sanık sıfatı da sona erer.
Gözaltı süresi ne kadardır, bu sürede hangi haklarım vardır?
Kural olarak gözaltı süresi, yakalama anından itibaren yirmi dört saattir; toplu olarak işlenen suçlarda savcının yazılı emriyle günlük uzatmalarla dört güne kadar çıkabilir. Gözaltındaki kişi bir avukatla görüşme, susma, yakınlarına haber verilmesini isteme ve sağlık kontrolünden geçirilme haklarına sahiptir. Süre sonunda kişi ya serbest bırakılır ya da sulh ceza hâkimine sevk edilir. Gözaltı işlemine karşı da sulh ceza hâkimliğine başvurularak serbest bırakılma istenebilir.
Tutuklama kararına nasıl itiraz edilir?
Tutuklama kararına karşı, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde, kararı veren sulh ceza hâkimliğine dilekçe verilerek itiraz edilebilir; itirazı sıradaki sulh ceza hâkimliği inceler. Dilekçede kuvvetli suç şüphesinin bulunmadığı, tutuklama nedenlerinin somut olarak gösterilmediği veya adli kontrol tedbirlerinin yeterli olacağı açıklanmalıdır. İtiraz süresi geçse bile tutuklu kişi her zaman tahliye talebinde bulunabilir; tutukluluk hali de belirli aralıklarla resen incelenir.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ne demektir?
HAGB, iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası gerektiren durumlarda; sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmaması ve suçtan doğan zararın giderilmesi gibi şartlar bulunduğunda verilebilen bir karardır. Bu kararla hüküm kurulur ancak açıklanmaz; sanık beş yıllık denetim süresine tabi tutulur. Bu sürede kasıtlı yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa hüküm ortadan kaldırılır ve dava düşer. HAGB'yi kabul edip etmemek dosyaya göre dikkatle değerlendirilmelidir.