Evlenmek isteyen ya da evli olan çiftlerin büyük kısmı, aralarında hangi mal rejiminin uygulandığını hiç düşünmez; çünkü aksi bir seçim yapılmadıkça kanun, evliliğe otomatik olarak edinilmiş mallara katılma rejimini uygular. Oysa Türk Medeni Kanunu, eşlere bu kanuni rejimin dışına çıkıp kendi aralarında farklı bir mal rejimi seçme imkânı da tanır. Bu seçim, evlilik sözleşmesi (mal rejimi sözleşmesi) adı verilen resmî bir belgeyle yapılır.

Bu yazıda hangi mal rejimlerinin seçilebileceğini, evlilik sözleşmesinin nasıl ve ne zaman yapılabileceğini, sözleşmenin kime karşı ve ne ölçüde bağlayıcı olduğunu ve boşanma ya da ölüm halinde doğuracağı sonuçları Türk Medeni Kanunu çerçevesinde ele alıyoruz.

Kanuni Mal Rejimi: Edinilmiş Mallara Katılma

Türk Medeni Kanunu’nun 202. maddesi uyarınca, eşler arasında mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim kabul edilmedikçe edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir. Bu rejimde her eş, evlilik süresince edindiği mallar üzerinde kendi mülkiyetini korur; ancak evlilik sona erdiğinde (boşanma, ölüm veya mal rejiminin sözleşmeyle değiştirilmesi yoluyla) her eşin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde diğer eşe katılma alacağı doğar.

Kanuni rejimde mallar iki kategoriye ayrılır: edinilmiş mallar (çalışma karşılığı elde edilen gelirler, sosyal güvenlik ödemeleri, bu gelirlerle alınan mallar gibi) ve kişisel mallar (evlilikten önce sahip olunan mallar, miras veya bağış yoluyla edinilenler, kişisel kullanıma özgü eşyalar). Bu ayrım, boşanma anında hangi malların paylaşıma dahil olacağını belirler.

Seçilebilecek Diğer Mal Rejimleri

Eşler, evlenmeden önce veya evlilik süresince, kanunun tanıdığı üç farklı rejimden birini seçerek kanuni rejimin dışına çıkabilir.

Mal Ayrılığı

Mal ayrılığı rejiminde her eş, kendi mal varlığının sahibi olarak kalır ve bu malları serbestçe yönetir, kullanır ve bu mallar üzerinde tasarrufta bulunur. Evlilik sona erdiğinde eşler birbirlerinden, evlilik süresince edindikleri mallar üzerinde kural olarak hiçbir katılma alacağı talep edemez. Bu rejim, özellikle her iki eşin de bağımsız bir meslek veya ticari faaliyet yürüttüğü, mal varlıklarının birbirine karışmasını istemediği durumlarda tercih edilir.

Paylaşmalı Mal Ayrılığı

Bu rejimde, mal ayrılığına benzer biçimde her eş kendi malının sahibidir; ancak evlilik sona erdiğinde, evlilik süresince edinilen mallar (kişisel mallar hariç) eşit olarak paylaşılır. Bu rejim, mal ayrılığının sağladığı yönetim özgürlüğü ile paylaşım adaletini bir ölçüde birleştirmeyi hedefler.

Mal Ortaklığı

Mal ortaklığı rejiminde, kanunda kişisel mal sayılanlar dışında kalan tüm mallar ortaklık mallarına dahil olur ve eşler bu mallar üzerinde birlikte hak sahibi olur. Bu rejim günümüzde nadiren tercih edilir; çünkü yönetim ve tasarruf konusunda eşlerin sürekli birlikte hareket etmesini gerektirir ve üçüncü kişilerle yapılan işlemlerde karmaşık sonuçlar doğurabilir.

Evlilik Sözleşmesi Nasıl Yapılır?

Türk Medeni Kanunu’nun 205. maddesi, mal rejimi sözleşmesinin noterde düzenleme şeklinde yapılmasını veya evlenme başvurusu sırasında evlendirme memuru önünde yazılı olarak beyan edilip resmî senede geçirilmesini öngörür. Sözleşme evlenmeden önce yapılabileceği gibi, evlilik süresince de yapılabilir veya mevcut sözleşme değiştirilebilir; ancak her iki durumda da resmî şekil şartına uyulması zorunludur. Bu şekle uyulmadan, örneğin yalnızca yazılı bir anlaşma ile yapılan mal rejimi seçimi geçersizdir ve kanuni rejim uygulanmaya devam eder.

Sözleşmenin düzenlenmesi aşamasında eşlerin fiil ehliyetine sahip olması gerekir; kısıtlı olan eş, yasal temsilcisinin de sözleşmeye katılmasıyla mal rejimi sözleşmesi yapabilir. Sözleşmede, kanunda düzenlenen üç mal rejiminden biri seçilebileceği gibi, kanunun öngördüğü sınırlar içinde bu rejimlere ilişkin bazı özel düzenlemeler de yapılabilir; örneğin paylaşmalı mal ayrılığında belirli malların paylaşım dışında tutulması kararlaştırılabilir.

Mevcut Rejimin Değiştirilmesi

Evlilik süresince seçilen bir mal rejiminin başka bir rejimle değiştirilmesi de mümkündür. Bu değişiklik de yine resmî şekilde yapılmalıdır. Uygulamada sıkça görülen bir durum, evlilik birliği süresince ticari faaliyetlere başlayan eşlerin, iş riskleri nedeniyle kanuni rejimden mal ayrılığına geçmek istemesidir; bu geçiş, geçmişe etkili olmaksızın sözleşme tarihinden itibaren sonuç doğurur.

Evlilik Sözleşmesinin Sınırları

Evlilik sözleşmesi eşler arasındaki mal rejimini belirler; ancak kanunun eşlere ve çocuklara tanıdığı bazı korumaları ortadan kaldıramaz. Örneğin aile konutuna ilişkin kısıtlamalar, nafaka yükümlülükleri ve miras hukukundaki saklı pay kuralları, mal rejimi sözleşmesiyle bertaraf edilemez. Mal ayrılığı veya paylaşmalı mal ayrılığı seçilmiş olsa da, eşlerden birinin ölümü halinde sağ kalan eşin miras hukukundaki yasal payı ve varsa saklı payı korunmaya devam eder.

Sözleşme, kural olarak yalnızca taraflar arasında hüküm ifade eder; üçüncü kişilere (örneğin alacaklılara) karşı ileri sürülebilmesi için kanunda öngörülen bazı ek şartların (ilan, tescil gibi) yerine getirilmiş olması gerekebilir. Bu nedenle, özellikle ticari faaliyet yürüten eşler için sözleşmenin üçüncü kişilere etkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

Mal Rejiminin Boşanmaya ve Ölüme Etkisi

Hangi mal rejiminin seçildiği, boşanma veya ölüm halinde tarafların mali durumunu doğrudan etkiler. Kanuni rejimde (edinilmiş mallara katılma) boşanan eşlerden biri, diğerinin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısını katılma alacağı olarak talep edebilirken; mal ayrılığı seçilmişse böyle bir talep kural olarak söz konusu olmaz. Bu fark, özellikle evlilik süresince önemli mal varlığı biriktiren eşler için büyük önem taşır.

Ölüm halinde de mal rejimi, önce tasfiye işlemiyle devreye girer: sağ kalan eşin mal rejiminden kaynaklanan alacağı (örneğin katılma alacağı) belirlenir, ardından kalan tereke üzerinden miras paylaşımı yapılır. Mal ayrılığı rejiminde tasfiye aşaması daha sınırlı olduğundan, doğrudan miras paylaşımına geçilir. Bu nedenle mal rejimi seçimi, yalnızca boşanma ihtimaline karşı değil, eşlerden birinin vefatı halinde sağ kalan eşin ve diğer mirasçıların alacağı payı da şekillendirir.

Hangi Durumlarda Evlilik Sözleşmesi Düşünülmeli?

Evlilik sözleşmesi, her çift için zorunlu değildir; kanuni rejim çoğu çift için yeterli bir denge sağlar. Ancak bazı durumlarda mal rejimi sözleşmesi yapmak, ileride doğabilecek belirsizlikleri azaltabilir:

  • Eşlerden birinin evlilikten önce kurduğu veya evlilik süresince kuracağı bir şirketin, diğer eşin katılma alacağı talebine karşı korunması istendiğinde,
  • Eşlerden birinin yüksek borç riski taşıyan bir mesleki veya ticari faaliyet yürütmesi halinde,
  • İkinci evlilik yapan ve önceki evlilikten çocukları bulunan eşlerin, kendi mal varlıklarını ayrı tutmak istemesi durumunda,
  • Taraflardan birinin yurt dışında önemli mal varlığı bulunması ve farklı ülke hukuklarıyla uyum sağlanmak istenmesi halinde.

Bu gibi durumlarda, sözleşmenin hangi rejimi seçeceği ve hangi özel hükümleri içereceği, tarafların somut koşullarına göre birlikte değerlendirilmelidir.

Örnek Senaryo

Evlenmeden önce küçük bir atölye işleten ve evlilik süresince bu işi büyüten bir girişimciyi düşünelim. Kanuni rejim altında, atölyenin evlilik süresince kazandığı değer artışı “edinilmiş mal” sayılabileceğinden, boşanma halinde diğer eş bu artıştan katılma alacağı talep edebilir. Taraflar evlenmeden önce noterde mal ayrılığı sözleşmesi yaparlarsa, atölyenin değer artışı girişimci eşin kendi mal varlığında kalır ve diğer eş bu artış üzerinde doğrudan bir talepte bulunamaz; bu durumda diğer eşin korunması, ortak yaşam standardına ilişkin nafaka ve varsa katkı payı alacağı gibi başka hukuki araçlarla sağlanır. Bu örnek, mal rejimi seçiminin sonuçlarının yalnızca teoride değil, dosyanın somut rakamlarında da ne denli belirleyici olduğunu gösterir; bu nedenle sözleşme yapılmadan önce her iki tarafın da mevcut ve beklenen mal varlığı yapısının ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi önerilir.

Yabancılık Unsuru Taşıyan Evliliklerde Hangi Hukuk Uygulanır?

Eşlerden birinin yabancı olduğu veya evliliğin yurt dışında kıyıldığı hallerde, mal rejimine hangi ülke hukukunun uygulanacağı sorusu ayrıca gündeme gelir. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, eşlerin mal rejimine ilişkin olarak açıkça seçtikleri hukukun, seçim yapılmamışsa evlenme anındaki müşterek millî hukukun, bu da yoksa evlenme anındaki müşterek mutad mesken hukukunun uygulanacağını öngörür. Bu nedenle yabancılık unsuru taşıyan evliliklerde mal rejimi sözleşmesi hazırlanırken, sözleşmeye hangi ülke hukukunun uygulanacağının açıkça yazılması, ileride doğabilecek hukuk seçimi tartışmalarının önüne geçer.

Sözleşmenin Tescili ve Üçüncü Kişilere Bildirimi

Mal rejimi sözleşmesinin resmî şekilde yapılmış olması, onu geçerli kılar; ancak sözleşmenin üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi ayrı bir konudur. Eşler arasında seçilen mal rejimi, nüfus kayıtlarına işlenebilir; bu kayıt, özellikle sözleşmenin varlığından habersiz üçüncü kişilerle, örneğin alacaklılarla, ortaya çıkabilecek uyuşmazlıklarda eşlerin durumunu güçlendirir. Tescil edilmemiş bir mal rejimi sözleşmesi, eşler arasında geçerliliğini sürdürse de, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülmesi daha güç olabilir.

Sağlararası Bağışların Mal Rejimine ve Saklı Paya Etkisi

Eşlerden birinin evlilik süresince diğerine yaptığı önemli bir bağış, hangi mal rejiminin seçildiğine bağlı olarak farklı sonuçlar doğurabilir. Edinilmiş mallara katılma rejiminde, bağışlanan malın kişisel mal sayılıp sayılmayacağı ve katılma alacağı hesabında nasıl değerlendirileceği ayrıca incelenmesi gereken bir konudur. Ayrıca mirasbırakanın sağlığında yaptığı önemli bağışlar, ölümünden sonra diğer mirasçıların saklı payını zedelediği gerekçesiyle tenkis davasına konu olabilir; bu nedenle mal rejimi planlaması ile miras planlaması çoğu zaman birlikte ve tutarlı biçimde ele alınmalıdır.

Sözleşme Hazırlarken Sık Yapılan Hatalar

  • Sözleşmenin kanunda öngörülen resmî senet şeklinde değil de adi yazılı şekilde hazırlanması,
  • Seçilen rejimin sonuçlarının, özellikle ölüm halinde sağ kalan eşin durumunun, taraflarca yeterince anlaşılmadan imzalanması,
  • Sözleşmede yalnızca hangi rejimin seçildiğinin yazılıp, bu rejime özgü istisnai düzenlemelerin, örneğin paylaşmalı mal ayrılığında paylaşım dışı tutulacak malların, hiç ele alınmaması,
  • Evlilik süresince edinilen bir şirketin pay defterine, mal rejimi sözleşmesindeki düzenlemenin yansıtılmaması,
  • Yurt dışında mal varlığı bulunan eşler için, sözleşmede uygulanacak hukukun belirlenmemesi.

Bu hatalardan kaçınmak için, sözleşme hazırlanmadan önce tarafların mevcut ve beklenen mal varlığı yapısının birlikte gözden geçirilmesi ve sözleşmenin bu yapıya uygun biçimde kurulması önerilir.

Sözleşmenin Hazırlanma Süreci ve Pratik Adımlar

Mal rejimi sözleşmesi hazırlamak isteyen çiftler için süreç genellikle şu adımları izler: önce tarafların mevcut mal varlığının (taşınmazlar, şirket payları, banka hesapları, krediler) bir listesi çıkarılır; ardından hangi rejimin ve bu rejime ilişkin hangi özel düzenlemelerin taraflara uygun olduğu değerlendirilir. Bu değerlendirme tamamlandıktan sonra sözleşme metni hazırlanır ve noterde düzenleme şeklinde imzalanır. Noterlik işlemi sırasında her iki tarafın da kimlik ibraz etmesi ve sözleşmenin içeriğini anladığını beyan etmesi gerekir. Sözleşme imzalandıktan sonra, isteğe bağlı olarak nüfus müdürlüğüne bildirimde bulunularak mal rejiminin nüfus kayıtlarına işlenmesi sağlanabilir; bu adım zorunlu olmasa da ileride ispat kolaylığı sağlar.

Sık Sorulan Sorular

Evlilik sözleşmesi evlendikten sonra da yapılabilir mi?

Evet. Mal rejimi sözleşmesi evlenmeden önce yapılabileceği gibi, evlilik süresince de yapılabilir veya mevcut sözleşme değiştirilebilir. Önemli olan, sözleşmenin noterde düzenleme şeklinde ya da evlenme sırasında resmî senede geçirilerek yapılmasıdır.

Mal rejimi sözleşmesi geçmişe etkili olur mu?

Kural olarak hayır. Evlilik süresince yapılan bir mal rejimi değişikliği, sözleşme tarihinden itibaren ileriye etkili sonuç doğurur; sözleşme öncesinde oluşmuş hak ve alacaklar bu değişiklikten etkilenmez. Taraflar sözleşmede aksini kararlaştırabilirse de bu konuda kanunda belirli sınırlar bulunur.

Mal ayrılığı seçilirse diğer eş hiçbir koruma göremez mi?

Mal ayrılığı, katılma alacağı talebini ortadan kaldırır; ancak nafaka, aile konutuna ilişkin korumalar ve miras hukukundaki saklı pay gibi diğer koruma mekanizmaları etkilenmez. Ayrıca bir eşin, diğerinin mal varlığının edinilmesine somut bir katkısı olduğunu ispat edebildiği hallerde, genel hükümlere dayalı katkı payı alacağı gibi talepler ayrıca değerlendirilebilir.

Sözleşme tek taraflı olarak iptal edilebilir mi?

Hayır. Mal rejimi sözleşmesi, taraflardan birinin tek yanlı beyanıyla ortadan kaldırılamaz; değişiklik ya da sona erdirme de yine resmî şekilde ve tarafların karşılıklı mutabakatıyla yapılır. Boşanma davası sırasında mal rejiminin tasfiyesi ayrı bir konu olup, sözleşmenin kendisinin geçerliliğini etkilemez.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır; hangi mal rejiminin sizin durumunuza uygun olduğunu değerlendirmek için bir avukatla görüşmeniz önerilir.